سازها

فرهنگ تفسیری موسیقی:

ترجمه و گردآورنده: بهروز وجدانی

دیباچه

با توجه به افزایش روز افزون علاقه مندان موسیقی و تمایل شدی برای درک اصطلاحات مربوط به آن- نیاز به یک فرهنگ جامع در زمینه ی واژگان موسیقی قابل درک است.البته به صورت پراکنده در این بستر تلاش هایی شده است- اما جواب های خواسته ها و توقعات اهل ذوق و تحقیق نیست.

فرهنگ حاضر بر اساس آن چه در کتاب های معتبر موسیقی در ایران و جهان وجود دارد- شکل گرفته است و می تواند مورد استفاده ی همه ی علاقمندانی باشد که در زمینه ی موسیقی مطالعه و پژوهش می کنند.

این فرهنگ تقریبا کلیه ی واژه های موسیقی که در فرهنگ های شناخته شده ای مثل وبسترز- لاروس- هاروارد- بریتانیکا و فرهنگ های دیگر آمده را در بر دارد.ضمنا برای هر وازه سعی شده است توصیف و تعریف جامعی با استفاده از منابع و مآخذ داخلی و خارجی به دست داده شود.

روش دیگری که همواره در این کتاب رعایت شده ذکر نام نویسنده و مترجم در جلوی واژه ای است که در کتاب آن ها آمده است.ضمنا در مورد وازه هایی که تعریف مربوط به آن ها با شک و تردید تلقی شده و قطعیت کافی برای جامع بودن توصیف آنها وجود نداشته از تعاریف مختلف در مراجع معتبر و تطبیق آن ها با هم استفاده شده است.ضمنا فهرست کامل کتبی که برای تنظیم این فرهنگ نامه مورد استفاده قرار گرفته برای سهولت و دسترسی آسان تر خوانندگان و علاقمندان پی گیری زیاد باز هم عاری از خطاها و کاستی ها نیست که امید است به کوشش مترجمان و پژوهشگران موسیقی در آینده تکمیل تر شده و نواقص آن بر طرف گردد.

............................................................................................................................

سرگذشت موسیقی ایران:

نوشته ی: روح الله خالقی

چرا این سرگذشت را می نویسم؟

جوانان امروز- داستان گذشته ی موسیقی ما را نمی دانند زیرا در این باره کتابی نوشته نشده است که بخوانند. موسیقی ما هم به مقتضای طبیعت- در محیطی اختصاصی به وجود آمده و نشو و نما یافته که به مزاج اجتماع امروز- درست نمی سازد.مردم- نغمه و اهنگی را طالبند که دل به ان بندند و سرگرم شوند ولی چیزی را که می خواهند- نمی جویند.پس دست به دامان موسیقی اروپایی می برند.اما چون در همه کس مایه ی کافی برای فهم آن هم پیدا نمی شود- به ساده ترین نوع آن که "جاز" است دل خوش می دارند.نوازندگان و خوانندگانی هم که رگ خواب آن ها را پیدا کرده اند الحان ما را با آن سبک- به گوش می رسانند و به این ترتیب موسیقی ما را ضایع و فاسد می سازند.شنیدن آهنگ هایی از این قبیل که متاسفانه بیشترین بخش موسیقی رادیوی ما را تشکیل می دهد از طرفی و فراهم نبودن وسایل و موجباتی که بتوان موسیقی حقیقی را به گوش مردم رساند از طرف دیگر مرا بر آن داشت که وضع این هنر را با روشی که داشته و تغییراتی که به تدریج در آن راه یافته- در کتابی بنگارم و در دسترس علاقمندان هنر بگذارم.اینک به شرح عللی می پردازم که موجب شد این تاریخچه به شیوه ی خاصی نگاشته شود.

این کتاب شامل تاریخ موسیقی ایران است در پنجاه ساله ی اخیر که شاید بیشتر از زمان های گذشته تغییراتی در آن راه یافته است.یعنی این داستان از سال 1285 هجری شمسی شروع می شود که مصادف با بیداری ملت و دوره ی مشروطیت است.شاید بعضی صاحب نظران بگویند که چرا کتاب فقط به این زمان کوتاه محدود شده است؟

نگارنده در هفده سال پیش در بخش دوم کتاب نظری به موسیقی- اشاراتی به تاریخ قدیم موسیقی ایران نموده است و از این جهت پنجاه سال  اخیر را برای این کتاب در نظر گرفته ام که مقارن با دوران زندگی خودم بوده است تا آنچه به چشم دیده ام- بیان کنم.اما برای حکایت سال های اولیه ی عمرم که طفل بوده و قابلیت درک بعضی نکات را نداشته ام و در آن زمان نیز موسیقی ما خالی از داستان هایی نمی باشد- گفته هایی را که از زبان اشخاص سالخورده شنیده ام بازگو کرده ام و در این قسمت هم گفته های آن ها را در ترازوی ذوق و اندیشه و احساس گذارده- آنچه را که به نظرم قابل قبول و درست آمده است نگاشته ام و تا چیزی برایم روشن و ثابت نبوده است- به رشته ی تحریر نیاورده ام.در آنچه هم که خود دیده ام- ذره ای از حقیقت و انصاف دور نشده ام- به طوری که خواننده ی عزیز می توند با اطمینان خاطر این کتاب را که جز راست در آن چیزی نیست- بخواند و از گذشته ی موسیقی کشورش به درستی اطلاع حاصل کند.

وقتی خواستم تاریخ موسیقی این پنجاه سال را بنویسم- این اندیشه از خاطرم گذشن که اگر کتاب منحصرا جنبه ی تاریخی داشته باشد شاید در دیده ی بعضی از خوانندگان- خشک و بی مزه جلوه کند.به این جهت چنین در نظرم آمد که کتاب را به صورت قصه و حکایت در آورم و نام سرگذشت بر آن گذارم و آن را با داستان رندگی خود همراه کنم- باشد که به این ترتیب خواندنش جالب تر آید.این را هم بگویم- گرچه این کتاب سرگذست زندگی من هم هست- اما نه تمام سرگذشت- بلکه آنچه را که با موسیقی ارتباط نزدیک داشته است.بنابراسن شرح حال خود را نمی نویسم که خودنمایی کنم- موسیقی آن زمان را حکایت می کنم تا شما هم این قصه را بشنوید.شاید مانند دیگر قصه ها شیرین و دلچسب نباشد ولی سعی می کنم که خسته و ملول هم نشوید.آیا توانسته باشم از عهده ی این کار برآیم؟ این شما هستید که می توانید در پایان کتاب- مرا درخور آنچه می دانید به نیکی یا بدی یاد کنید.

آرزو دارم که این کتاب را همه بخوانند.نه تنها اهل موسیقی که شاید بسیاری از مطالب آن را بهتر از من می دانند.نه از این جهت که از گذسته ی من با خبر شوند- چه من در میان این سرگذشت- ذره ای بیش نیستم و تنها برای اینکه رشته ی حکایت ها را به هم پیوند کنم- داستان زندگی خود را به میان کشیده ام.روی سخن با دیگر مردم و به خصوص دوستداران هنر است زیرا آن ها هستند که موسیقی امروز ما را می شنوند و رضایت خاطر نمی یابند و چون از گذشته ی آن بی خبرند و نمی دانند چه کسانی در این راه زحمت کشیده و پیش قدم بوده اند- از آن ها که هنر ایران را به پستی کشیده اند- ملول و آزرده شده اند.مقصود من رفع این آزردگی هاست تا صاحب نظران در خلال این سرگذشت- حقیقت را جست و جو کنند و در یابند.به همین جهت از ذکر نکات فنی و اصطلاحات هنری که دور از ذهن نا آشنایان است تا حد امکان صرف نظر کرده و سعی نموده ام که مطالب علمی با عباراتی ساده بیان شود.شک نیست که انجام این منظور کاری آسان نبوده است- شاید هم توفیق نیافته باشم چنانکه در بعضی صفحات ناگزیر شده ام برخی کلمات را در حاشیه ی متن- توضیح دهم تا نکته ی تاریخی به جای نماند و موضوع را همه کس به روشنی دریافت کند.

............................................................................................................................

پیشگفتار

تئوری ها را در هر زمینه ای که باشند معمولا نوعی اساس نامه می دانیم که اصول کلی مربوط به موارد مختلفی مصل اقتصاد یا نظام های اجتماعی یا حتی موسیقی از قلمرو هنر را در بر می گیرند- بنابراین به نظر می رسد که پس از ایجاد و شکل گیری آن ها جایی برای تجدید و تغییر و بازنگری و بازنویسی شان نباشد چون اصول تثبیت شده ای را در خود جای می دهند.

چنین تصوری تا اندازه ای درست است اما باید افزود که هر چیزی در روند تکاملی اش به میزان رشد انسان و تحولات در زندگی بشری دستخوش دگرگونی و تجدید می گردد هر چند از نظر کمی مقدارش اندک باشد یا اصل ها در آن ثابت بماند و فروعی تغییر یابد- لذا به فراخور وضعیت و موقعیت کنونی جامعه و به ویژه نیازهای هنرجویان و گرایش مشتاقان به هنر موسیقی سعی شده از منظری دیگر به تئوری موسیقی نگاه شود- نگاهی که جنبه ی عملی آموزش را در آن غالب می بیند تا امر فراگیری آیان تر و موثرتر گردد.

با توجه به این هدف- تئوری موسیقی حاضر مشخصات بارزی یافته- از آن جمله جامع بودن در عین اجمالی- و عمیق بودن در عین آسانی- و نیز عملی بودن در عین نظری بودن که بر وجه کاربردی آن در نزد همگان می افزاید.

هم از این روست که شیوه ی گفتاری و شنیداری و دیداری را با طرح انواع مثال ها و نمودارها ی صوتی و تصویری برای عرضه اش برگزیدم- اگر این شاخصه ها و وجوه را در روند تکاملی تئوری موسیقی به حساب دگرگونی و تجدید آن بگذاریم- واضح است که قوانین و قواعد اکتشافی موجود در مجموعه های تئوریکی که اصول تثبیت شده ای هستند و یا اصطلاحات ابزاری و کلامی آن ها را که نزد واضعان اهل فن اعتباری قراردادی دارند- نمی توان چندان تغییر داد زیرا موجب تشویش اذهان خواهد شد- پس آن عمل ضروری هم به نظر نمی رسد مگر در جهت اصلاح و افزایشی به منظور آسانی کار آموزش و پرباری دانش مخاطبین- آن ها با لحاظ نمودن وحدت نظر در بین موسیقیدان ها که این نیز خوی تفاهمی و منش انجمنی می طلبد تا مثلا پیشنهاد شود اصطلاح "زیر و بم" که در تمیز فواصل اصوات دقیقا با مفهومی معکوس به کار می رود- طبق آرای موافق دست اندرکاران نگارشی و آموزشی با واژه ی "تیز و پهن" جایگزینی یابد- و یا بین مقولات وزن و کشش و ریتم و سرعت- مرزهای معنایی ایجاد گردد- چه این که کلمه ی وزن مفهومی جامع و عام و خاص دارد و کشش صدا اعتبارش در حد معنای زمان یک نت است- اما ریتم از پیوستگی و پیگیری عناصر زمانی با قالبی معین در طول اثر حکایت می کند و سرعت همانا تند و کندی اجرایش است- حال آنکه ندانسته هر یک را در هر جایی می نشانیم.